YÜZYILLIK YALNIZLIK
Gabriel Garcia Marquez
Marquez... Ertelenmiş bir yazar, ertelenmiş bir dünya kendi adıma. Nedeni de okuyup okumamak arasında kararsız kalışım. Ve keşfi yazarın en popüler kitabıyla yapmaya karar verdim. Okuduk, kısa sayılmayacak bir süre önce, yine kısa sayılmayacak bir okuma hızıyla. Kolombiyalı yazar, Yüzyıllık Yalnızlık'la 1982 Nobel Edebiyat Ödülü'nü almış. Ne anlatmış, tarifi zor, o yüzden uzun cümlelere başvurup, uzun paragraflarla, anlatmak için kolay yolu seçeceğim -kısa yazmanın uzun yazmaktan zor olduğu fikri bana çok doğru geliyor-
Tuhaf bir kitap Yüzyıllık Yalnızlık. Bulutlara yükselen insanların yer aldığı kapağı, adı ve anlattıklarıyla. Kitabın kapağını açınca bir soy ağacı karşılıyor okuru. Buendia ailesinin soyağacı. Kitabı okudukça soyağacı çizelgesinin hiç de lüzumsuz olmadığını anlıyorsunuz. Neden mi, hem karakterlerin çokluğu, hem de erkek karakterlerin adlarının ya Arcadio ya da Aureliano oluşu sebebiyle. Hele ki kitabı okumayı uzun zamana yayarsanız o çizelgenin faydasını illaki görürsünüz.
Kitap arka kapağında yazar kendi cümleleriye çok güzel anlatmış, kitabın nasıl oluştuğunu, nelerden beslendiğini...
"Yüzyıllık Yalnızlık'ı yazmaya başladığımda çocukluğumdan beni etkilemiş olan her şeyi edebiyat aracılığıyla aktarabileceğim bir yol bulmak istiyordum. Çok kasvetli, kocaman bir evde, toprak yiyen bir kızkardeş, geleceği sezen bir büyükanne ve mutlulukla çılgınlık arasında ayrım gözetmeyen, adları bir örnek bir yığın akraba arasında geçen çocukluk günlerimi, sanatsal bir dille ardımda bırakmaktı amacım. Yüzyıllık Yalnızlık'ı iki yıldan daha az bir sürede yazdım. Ama yazı makinemin başına oturmadan önce bu kitap hakkında düşünmek on beş, on altı yılımı aldı...Büyükannem, en acımasız şeyleri, kılını bile kıpırdatmadan, sanki yalnızca gördüğü şeylermiş gibi anlatırdı bana. Anlattığı öyküleri bu kadar değerli kılan şeyin, onun duygusuz tavrı ve imgelerindeki zenginlik olduğunu kavradım. Yüzyıllık Yalnızlık'ı büyükannemin işte bu yöntemini kullanarak yazdım...
Bu romanı büyük bir dikkatle ve keyifle okuyan ve hiç şaşırmayan sıradan insanlar tanıdım. Şaşırmadılar, çünkü ben onlara hayatlarında yeni olan bir şeyi anlatmamıştım. Kitaplarımda gerçekliğe dayanmayan tek satır bulamazsınız. ( arka kapak'tan)
Evet, isimleri bir örnek bir aile: Buendia ailesi. Jose Arcadio Buendia ve karısı Ursula. Mekan Macondo adında nehir çevresine kurulmuş bir köy. Köye gelen gezici çingeneler arasında en çok bilge Melquideas'tan etkilenen baba Buendia, onun derin etkisiyle köyü deniz kıyısına taşımayı düşünür, nedeni bilimin nimetlerinden yararlanmadan bu köyde ömrünü çürütmek istememesidir. Baba Buendia, Bilge Melquideas'la birlikte bir simya labarotuvarı kurar.
(Bu simya, bilim ve Melquideas merakı, Buendia'dan sonra oğullara ve torunlarına da miras kalacak. Bunlara ilave Melquideas'ın şifreli el yazmaları da Buendia ailesinin erkeklerini yıllarca meşgul edecek. Ta ki son Buendia erkeği şifreyi çözene dek.)
Melquideas'ın da aralarında bulunduğu gezici çingeneler beraberlerinde yeni icatlar da getirirler köye. Teleskop, mıknatıs, takma dişler, büyüteç... Çingeneler yine gelir, panayır kurulur, baba Buendia Melquideas'ı arar ama onun Singapur'da sarıhummadan öldüğünü ve cesedinin denize atıldığını söylerler ona. Çingeneler yine bir ilki getirirler Macondo'ya. Jose A.Buendia, onu dünyanın en büyük elması sanır ama sonra onun bir buz kalıbı olduğunu öğrenir, ona göre çağın en büyük icadı.
Jose Arcadio ve Ursula amca çocuklarıdır ve inanışlarına göre evlenirlerse çocuklarının domuz kuyruklu olmasından korkmaktadırlar. Evlenirler ve sağlıklı üç çocukları olur. Aureliano (Albay), Arcadio ve kızları Amaranta. Ama bu inanış bir lanet olarak peşlerini bırakmayacak ve yüzyıllık bir ömür biçecektir Buendia ailesine.
Arcadio'nun, henüz gencecikken köyün falcısı, şen ve şuh kadın Pilar Ternera'dan çocuğu olur. Ardından Arcadio gezici bir çingene kızının peşinden gider ve köyü terkeder,yıllarca da köye adım atmaz. Yıllar sonra eve döndüğündeyse evlerine çocuk yaşta gelen, toprak yiyen, parmağını emen Rebecca'yla evlenir.
Piler Ternera, iki kardeşin ikisinden de çocuk doğurur. Albay ülkede sürekli çıkan Liberallerle Muhafazakarlar arasındaki isyanlar arasında gittiği her yerden on yedi çocuk sahibi olarak döner ve çocuk yaştaki Remedios'la evlenir.
Albay Aureliano Buendia "İnsan ölme zamanı geldiğinde değil, ölebildiği zaman ölür."( S/211)
Ve bir gün Baba Buendia aklını yitirir ve onu bahçedeki kestane ağacının altına bağlarlar. Kestane ağacının dibinde yıllarca yaşar, nice mevsimler geçirir.
Beyaz çarşafla göğe yükselen Remedios, yıllarca gözünün görmediğini ailesinden saklayan ve körlüğünü ailesinin de anlamadığı anne Ursula da büyülü karakterlerden ...
El yazmalarında son Buendia şifreleri çözdüğü anda, aynalar (ya da seraplar) kentinin rüzgarla savrulup yok olacağı, insanların anılarından silineceği ve yazılanların evrenin başlangıcından sonuna dek bir daha yinelenmeyeceğini okur. "Çünkü yüzyıllık yalnızlığa mahkum edilen soyların, yeryüzünde ikinci bir deney fırsatları olamazdı".
Büyülü gerçekçilik tanımıyla etiketleniyor Marquez anlatısı, büyülü, masalsı. Yazarı okurken, okur çok fazla sorgulamıyor neyin gerçek neyin masal olduğunu. Daha ilk sayfalarda büyülü bir dünyaya adım attığınızı anlıyorsunuz çünkü. Ama bu büyülü atmosfer, belki karakter fazlalığı, belki anlatımdan okuru -ya da beni diyelim- çekimine alamıyor. Çabuk bitmesini dilediğim ama dileğime karşılık bulamadığım uzun ve yorucu bir okumaydı. Kimi okurlar için muhteşem bir kitap belki ama ben o kategoriye yerleştiremedim kitabı ve de yazarı. Uzak bir ihtimal ama belki yazarın ikinci bir kitabına şans veririm ileride.
Sözün özü, lanetlenmiş bir soyun tüm karakterlerini tanıdıktan sonra onları yazgılarına terk etmenin, üzerine kilit vurulmuş bir sandık gibi yokluğa hapsetmenin, yalnızlığa mahkum etmenin, hiç var olmamanın, bir düş ya da serap olmanın masalı Yüzyıllık Yalnızlık.
Jose Arcadio Buendia " İnsanın oturduğu toprakların altında ölüleri yoksa, o adam o toprağın insanı değildir." (s/19)
Can Yayınları, basım yılı 2000, 403 syf. Çeviren: Seçkin Selvi
